Okullarda Kamera, Mahremiyet ve Çocuğun Üstün Yararı: KVKK ve Yapay Zekâ Hukuku Bağlamında Bir Değerlendirme

Hepimizin bir okul hayali vardır. Benimki büyük bir vişne ağacının altında öğretmenimle ve birkaç iyi arkadaşımla oturup meyvelerden yiyerek içinde bulunduğum doğayı gözlemlediğim ve yaparak öğrendiğim bir hayal…

Günümüzde okul bir kurumdur. Kurumsallaşma, yalnızca duvarlar, kapılar, uzun koridorlar, ziller ve giderek artan sayıda kamera anlamına gelmemektedir.  Kurumlar aslında düzen sağlayan yapılardır. Ancak şimdilik “Düzen nedir?” sorusu ile düşünce denizinin derinliklerine dalmadan devam edeceğim…

Kurumlar, ölçek sağlar ve hakları güvence altına alır. Ancak kurum denilen yapı büyüdükçe içindeki insanı yalnızca “görmeye” değil “yönetmeye” de başlar. Okullar da bu dokudan nasibini almıştır.

Okullarda güvenlik kamerası kullanımı, salt teknik bir tedbir değil; anayasal haklar, kişisel verilerin korunması, çocuk hakları ve eğitim hukukunun kesişiminde yer alan çok katmanlı bir mesele olarak değerlendirilmelidir. Özellikle özel gereksinimli çocukların bulunduğu ortamlarda, güvenlik ihtiyacı ile mahremiyet hakkı arasındaki denge, soyut ilkelerden ziyade somut riskler ve ölçülülük kriterleri üzerinden kurulmalıdır (Anayasa m. 13, m. 20; 6698 sayılı KVKK m. 4; KVK Kurulu Kararı, 24/08/2023 tarih, 2023/1461 sayılı karar)

Bu denge tartışması, yalnızca “kamera kurulsun mu kurulmasın mı?” sorusuna indirgenemez. Okul ortamı, çocukların bulunduğu, pedagojik ilişkinin kurulduğu ve kimi zaman ifade güçlüğü yaşayan öğrencilerin korunmasının zorunlu olduğu bir alan olarak karşımıza çıkar. Bu nedenle hukuk, güvenlik ile mahremiyet arasında bir denge kurarak somut olayın özelliklerine göre, “çocukların üstün yararını” ve veri koruma yükümlülüklerini birlikte gözeten bir çözüm ister (Çocuk Haklarına Dair BM Sözleşmesi m. 3; KVKK m. 4; Anayasa m. 20).

Millî Eğitim Bakanlığı Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği, okul ve kurumlarda güvenlik kamerası kullanımına ilişkin çerçeveyi açık biçimde belirlemektedir. Yönetmelikte, özellikle bahçe girişi ve bina kapıları öncelikli olmak üzere kamera sistemlerinin kurulabileceği; buna karşılık derslikler, öğretmenler odası, yönetici ve diğer çalışma/dinlenme odaları, rehberlik odası, kütüphane, spor salonu, yüzme havuzu, tuvalet, lavabo, ibadethane ve benzeri birimlerin içini görecek kamera yerleştirilemeyeceği hüküm altına alınmıştır. Bu düzenleme, okul güvenliği ile mahremiyetin sınırını çizen temel idari normdur. Ancak özel eğitim kurumlarında ya da özel gereksinimli çocukların eğitim gördüğü alanlarda, bu yasağın uygulamasının somutlaştırılması gerekir. Çünkü bazı durumlarda çocuklar istismar, ihmal ya da şiddet karşısında kendilerini ifade etmekte güçlük çekebilirler; bu da koruyucu tedbirlerin daha hassas tasarlanmasını zorunlu kılar

Yukarıda ortaya konulan gerilim — yönetmelik yasağının mutlaklığı ile özel gereksinimli çocuğun somut koruma ihtiyacı arasındaki çatışma — ülkemizde soyut bir tartışma düzleminde kalmamış ve yargıya taşınmıştır. Bu bağlamda önemli bir hukuki süreç, Kamu Denetçiliği Kurumu’nun (KDK) özel eğitim kurumlarındaki kamera uygulamasına ilişkin değerlendirmesini içermektedir.

KDK, konuya ilişkin incelemesinde önemli bir tavsiye kararı vermiştir: Ulusal ve uluslararası mevzuat kapsamında, sınıf güvenliğinin sağlanması ve özel hayatın gizliliğinin korunması arasındaki dengenin, özel gereksinimli çocukların üstün yararları önceliklendirilerek kurulması gerektiği; video kamera uygulamasına nazaran temel hakları daha az sınırlandıran, tüm ilgililerin sürece katılımını ve iletişimini kuvvetlendiren etkin bir mekanizmanın çok disiplinli bir yaklaşımla oluşturulması. Ancak bu konu henüz çözülemediği için şu anda yargı önündedir. (Dava, bu yazının kaleme alındığı tarihe kadar karara bağlanmamıştır; kararın yayımlanmasının ardından bu değerlendirme güncellenecektir.)

Süreç hukuki bakımdan oldukça önemlidir: Danıştay’ın vereceği karar, yönetmelik yasağının mutlak bir kural mı yoksa somut koşullara göre istisnaya açık bir çerçeve norm mu olduğunu yargısal düzeyde netleştirecektir. Hukuki değerlendirmede esas olan, kamera kullanımının “hangi durumda” ve “hangi güvenceyle” gündeme gelebileceğidir; yoksa tüm kurumlar bakımından tek tip bir çözüm dayatılması değil.

Özel gereksinimli, özellikle otizmli ya da kendini ifade etmekte güçlük çeken çocuklar bakımından risk analizi soyut bırakılmamalıdır. Somut risk kriterleri netleştirilmeden “kamera konulsun” ya da “kesinlikle konulmasın” demek, hukuk tekniği bakımından eksik kalır. Bu alanda dikkate alınabilecek başlıca risk göstergeleri şunlar olabilir:

-Çocuğun sözel iletişim kurmada ciddi güçlük yaşaması,

-Fiziksel bakım, soyunma, transfer veya kişisel temas gerektiren bir eğitim düzeninin bulunması,

-Kurumda geçmişte istismar, kötü muamele veya ağır ihmal olaylarının yaşanmış olması,

-Personel sirkülasyonunun yüksek, denetim mekanizmalarının zayıf olması,

-Çocuğun olay sonrası beyanda bulunamayacak ölçüde kırılgan bir iletişim profiline sahip olması.

Bu göstergeler, kamera kullanımına otomatik meşruiyet sağlamaz; ancak “çocuğun üstün yararı” bakımından ek koruma ihtiyacının varlığını ortaya koyar. Bu nedenle hukuken doğru yöntem, mekânın tamamen en ince ayrıntısına kadar gözetim altına alınması değil; önce daha az müdahaleci önlemlerin — çift personel kuralı, şeffaf bakım alanları, denetimli giriş-çıkış, personel eğitimi, aile ile düzenli iletişim — devreye sokulmasıdır. Kamera, yalnızca bunların somut olayda yetersiz kaldığı ispatlanabiliyorsa gündeme gelecektir (Çocuk Haklarına Dair BM Sözleşmesi m. 3; Anayasa m. 41; KVKK m. 4).

6698 sayılı Kanun uyarınca görüntü kaydı kişisel veridir. Bu nedenle işleme faaliyetinin hukuka uygunluğu, yalnızca fiziksel kamera kurulumu ile değil; amaç, süre, erişim, güvenlik ve aydınlatma boyutlarıyla birlikte değerlendirilmelidir (KVKK m. 4, m. 10, m. 12). Kişisel Verileri Koruma Kurulu’nun 24/08/2023 tarihli ve 2023/1461 sayılı kararı, “bir eğitim kurumu tarafından kamera vasıtasıyla görüntü ve ses kaydı alınması” konusundadır. Kurul; kameralar vasıtasıyla alınan görüntü kaydının her durumda meşru bir gereklilik teşkil etmediğini, amaca makul başka yöntemlerle ulaşmanın mümkün olmaması, üstün tutulacak meşru menfaatin bulunması ve işlemenin ölçülü olması gerektiğini vurgulamıştır. Kararda ayrıca ses kaydının, görüntü kaydına nazaran daha ağır bir müdahale olduğuna ve ayrıca değerlendirilmesi gerektiğine işaret edilmiştir. Bu sebeple eğitim kurumlarında ses kaydı, çok istisnai durumlar dışında hukuken son derece sorunlu bir uygulamadır.

Eğitim alanında kamera, sensör ve veri analitiği kullanımı artık yalnızca veri koruma meselesi değildir; aynı zamanda yapay zekâ hukukunun doğrudan ilgi alanına girmektedir. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası (EU AI Act), öğrencilerin değerlendirilmesi, erişim koşullarının belirlenmesi, performans ölçümü ve davranış analitiği gibi uygulamaları yüksek riskli kategoride ele almaktadır. Türkiye bu yasaya taraf olmamakla birlikte, söz konusu çerçeve karşılaştırmalı hukuk bakımından önemli bir referans oluşturmakta; aynı zamanda Türkiye’nin veri koruma ve dijital yönetim mevzuatının gelişimini etkileyebilecek bir küresel yönelimi temsil etmektedir.

Bu durum bize, okul güvenliği bağlamında geliştirilen sistemlerin neden salt teknik olmadığını gösterir. Eğer bir sistem çocuğu profilleyip risk skoruna dönüştürüyorsa, rehberlik sürecini otomatikleştiriyorsa ya da kolluk birimlerine yönelen önleyici mekanizmalara bağlanıyorsa, mesele bir güvenlik aracından çıkarak algoritmik karar verme ve ayrımcılık riski taşıyan bir idari düzenek niteliği kazanır.

Bu ayrım, hukuki sorumluluk bakımından belirleyicidir. Bu noktada uluslararası doktrinde tartışılan temel ilkeler; insan denetimi, açıklanabilirlik ve veri minimizasyonudur. Hukuken kabul edilebilir bir eğitim teknolojisi çocuğu otomatik olarak etiketlememelidir; yalnızca pedagojik destek üretmelidir. Aksi halde güvenlik gerekçesiyle başlayan süreç, çocuğu erken yaşta risk kategorilerine sokan bir önleyici disiplin mekanizmasına dönüşebilir.

Yurt dışındaki çeşitli deneyimler de bu tehlikeyi somutlaştırmaktadır: Bazı ülkelerde öğrenci verilerinin kollukla paylaşıldığı ve öngörücü risk sistemlerine aktarıldığı programlar, okulun eğitim kurumu işlevinden uzaklaşarak bir erken hedefleme mekanizmasına dönüştüğü gerekçesiyle ağır eleştiri ve hukuki denetimle karşılaşmıştır (Özellikle ABD’de). Türkiye özelinde ise MEB’in tüm okulları Kent Güvenlik Yönetim Sistemi’ne (KGYS) bağlama kararı ve risk puanı yüksek öğrencilere yönelik uygulamalar, bu tartışmayı bizim açımızdan da güncel kılmaktadır.

Soyunma odası gibi alanlarda kamera kullanımının kural olarak yasak olması anlaşılır bir korumadır. Bununla birlikte, özel gereksinimli çocukların bulunduğu, bakım ve kişisel temasa açık ortamlarda kötü niyetli kişilerin istismar fırsatı bulabileceği de göz ardı edilemez. Bu nedenle hukuk, tek başına mahremiyet ya da tek başına güvenlik argümanıyla hareket edemez; her somut olayda çocuğun üstün yararı, veri koruma ilkeleri ve orantılılık birlikte değerlendirilmelidir (Anayasa m. 13, m. 20; KVKK m. 4; Çocuk Haklarına Dair BM Sözleşmesi m. 3).

Buradaki en doğru yaklaşım, kamera yerine daha az müdahaleci önlemleri öncelemek; ancak bunlar yetersiz kalıyorsa, çok dar kapsamlı ve güçlü denetimli çözümleri tartışmaktır. Kamera, ancak bunların somut olayda yetersiz kaldığı ispatlanabiliyorsa gündeme gelir.

Okullarda kamera, önleyici polislik ve yapay zekâ tabanlı risk analitiği, güvenlik ile özgürlük arasındaki klasik gerilimi yeni bir teknik düzleme taşımıştır.

Ancak hukuk açısından belirleyici olan teknoloji değil, sınırdır.

MEB Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği, KVKK Kurul Kararı 2023/1461, KDK tavsiyesi, güncel olarak Danıştay 8. Dairesi’nde süren dava ve karşılaştırmalı hukuk deneyimleri birlikte okunduğunda ortaya çıkan sonuç açıktır: Okullarda gözetim, ancak çocukların üstün yararı, ölçülülük, insan denetimi ve veri minimizasyonu çerçevesinde meşru olabilir.

Bu nedenle eğitim kurumları için asıl hedef, her alanı izlemek değil; doğru alanı, doğru ölçüde ve doğru hukuki dayanakla korumaktır. Danıştay’ın vereceği karar, bu dengeyi Türk hukuku açısından yeni bir sınava tabi tutacak; eğitim, güvenlik ve temel haklar arasındaki sınırı daha belirgin biçimde çizecektir.

Bu yazı yazarın kişisel yorumuna dayanmaktadır ve hukuki görüş niteliği taşımamaktadır. Danıştay kararının yayımlanmasının ardından içerik güncellenecektir.